Wat is scanografie eigenlijk?
Scanografie is het maken van artistieke beelden met een scanner in plaats van met een gewone camera. Meestal wordt hiervoor een flatbedscanner gebruikt, een type scanner met een grote glasplaat waarop je normaal gesproken documenten legt. Door dit document te vervangen door bijvoorbeeld bloemen, bladeren, veren of andere driedimensionale voorwerpen, kun je dus een bijzonder beeld maken.
De scanner registreert deze voorwerpen namelijk en maakt er een digitaal beeld van. De techniek wordt gebruikt door kunstenaars en fotografen die op een andere manier naar alledaagse voorwerpen willen kijken.
Het verschil met het gewoon scannen van documenten of oude foto's is vooral het doel. Je probeert niet om een bestaand beeld zo nauwkeurig mogelijk te digitaliseren, maar gebruikt de scanner juist om een compleet nieuw beeld te creëren.
Je hebt hiervoor overigens geen professionele fotoscanner nodig. Een gewone flatbedscanner die je misschien nog ergens thuis hebt staan, kan al voldoende zijn. Juist de beperkingen van zo'n apparaat kunnen interessante resultaten opleveren.
Waarom zien scannerfoto's er zo anders uit?
Een gewone camera legt het volledige beeld meestal in één belichting vast. Een flatbedscanner werkt behoorlijk anders. Onder de glasplaat bevindt zich namelijk een mechanisme met een lichtbron en een beeldsensor dat langs het onderwerp beweegt. Het beeld wordt daarbij regel voor regel opgebouwd.
Dit betekent dat de scanner niet het volledige onderwerp op precies hetzelfde moment vastlegt. Maar er is nog een belangrijk verschil. De scanner is namelijk vooral ontworpen om dingen te registreren die direct op de glasplaat liggen.
Hierdoor kunnen voorwerpen die dicht bij het glas liggen bijzonder gedetailleerd worden weergegeven. Denk bijvoorbeeld aan de nerven van een blad, de structuur van bloemblaadjes of de fijne details van een veer.
Tegelijkertijd hebben veel scanners maar een beperkte scherptediepte. Onderdelen die verder boven het glas uitsteken, kunnen daardoor onscherp worden. Zo kan een bloem bijvoorbeeld aan de onderkant heel scherp zijn, terwijl de hoger gelegen bloemblaadjes langzaam in de onscherpte verdwijnen.
Ook de belichting is anders dan bij een gewone camera. De scanner heeft namelijk zijn eigen lichtbron, die het onderwerp tijdens het scannen vanaf de kant van de glasplaat verlicht. Hierdoor kunnen kleine structuren en hoogteverschillen op een opvallende manier zichtbaar worden.
Het precieze resultaat hangt natuurlijk wel af van de scanner die je gebruikt. Niet ieder apparaat heeft dezelfde scherptediepte, lichtbron of beeldkwaliteit.
Welke onderwerpen zijn geschikt voor scannerfotografie?
Het leuke aan scanografie is dat je eigenlijk met heel veel verschillende voorwerpen kunt experimenteren. Toch is niet ieder onderwerp even geschikt om op een scanner te leggen.
Vooral kleine en relatief platte voorwerpen zijn een goed begin. Denk bijvoorbeeld aan bladeren, bloemen, veren, gedroogde planten, stoffen of stukjes papier. Bij een blad kun je bijvoorbeeld de nerven en kleine kleurverschillen heel goed zichtbaar maken.
Bloemen zijn ook interessant, juist omdat ze niet helemaal plat zijn. Sommige bloemblaadjes liggen direct tegen het glas, terwijl andere delen wat verder omhoog steken. Hierdoor kun je een bijzondere combinatie van scherpe en onscherpe details krijgen. Het effect doet soms denken aan macrofotografie, waarbij kleine details een groot deel van het beeld vullen.
Maar je hoeft je natuurlijk niet tot planten te beperken. Ook knopen, sieraden, stukjes kant of kleine gebruiksvoorwerpen kunnen verrassende resultaten opleveren.
Je kunt bovendien verschillende onderwerpen met elkaar combineren. Leg bijvoorbeeld meerdere bladeren in een bepaald patroon of maak een stilleven van een paar kleine voorwerpen.
Let er wel op dat je niet zomaar alles op de scanner legt. Scherpe, zware of natte voorwerpen kunnen de glasplaat beschadigen. Ook losse aarde of plantenresten wil je liever niet in het apparaat krijgen. Begin daarom met schone, droge en lichte voorwerpen.
Zelf een scannerfoto maken
Om zelf aan de slag te gaan, heb je eigenlijk alleen een werkende flatbedscanner en een computer nodig. Een scanner waarbij je documenten via een invoermechanisme door het apparaat haalt, is hiervoor niet geschikt.
Begin met het voorzichtig schoonmaken van de glasplaat. Stof en vingerafdrukken kunnen namelijk behoorlijk zichtbaar worden in je uiteindelijke beeld, zeker wanneer je op een hoge resolutie scant.
Kies vervolgens een eenvoudig onderwerp, bijvoorbeeld een blad of een bloem. Leg het voorzichtig op de glasplaat, met de kant die je wilt vastleggen naar beneden.
Wanneer je een wat dikker onderwerp gebruikt, kun je bij sommige scanners de klep openlaten. Houd er wel rekening mee dat dit invloed kan hebben op de achtergrond van je foto.
Wil je bijvoorbeeld een donkere achtergrond, dan kun je proberen om voorzichtig een vel zwart papier of karton achter je onderwerp te plaatsen. Of dit goed werkt, hangt af van je scanner en het omgevingslicht. Leg in ieder geval niets zwaars boven op je onderwerp om het tegen het glas te drukken.
Open vervolgens de scansoftware en kies voor een kleurenscan. Je kunt bijvoorbeeld beginnen met een resolutie van 300 of 600 dpi. Een hogere resolutie kan meer details opleveren, maar zorgt ook voor grotere bestanden en langere scantijden. Hoeveel details je daadwerkelijk kunt vastleggen, hangt af van de optische resolutie van je scanner.
Maak nu je eerste scan en bekijk het resultaat op je computer. Welke onderdelen zijn scherp? Hoe ziet de achtergrond eruit? En wat gebeurt er met de delen van je onderwerp die niet direct tegen het glas liggen?
Verander vervolgens de positie van je onderwerp en maak nog een scan. Je zult merken dat zelfs kleine veranderingen een behoorlijk ander resultaat kunnen opleveren.
Wat gebeurt er als je iets beweegt tijdens het scannen?
Nu wordt het pas echt interessant. Omdat een scanner het beeld regel voor regel opbouwt, kun je namelijk ook experimenteren met beweging.
Wanneer je een voorwerp tijdens het scannen verplaatst, wordt het op verschillende momenten op een andere positie geregistreerd. Hierdoor kunnen vreemde vervormingen ontstaan die je met een gewone camera niet op precies dezelfde manier krijgt.
Probeer bijvoorbeeld eens een licht stuk papier voorzichtig over de glasplaat te verschuiven terwijl de scanner bezig is. Afhankelijk van de richting en snelheid van de beweging kan het beeld uitgerekt, samengedrukt of op een andere manier vervormd worden.
Het bijzondere is dat je niet helemaal kunt voorspellen hoe het resultaat eruit gaat zien. De beweging van het onderwerp en de snelheid waarmee de scanner het beeld opbouwt, hebben allebei invloed op de uiteindelijke afbeelding.
Je kunt hier behoorlijk creatief mee experimenteren. Denk bijvoorbeeld aan abstracte vormen of een onderwerp dat op een onnatuurlijke manier lijkt te zijn uitgerekt.
Let wel goed op dat je geen druk uitoefent op de glasplaat en het bewegende scanmechanisme niet hindert. Gebruik alleen lichte, schone en droge materialen. Niet iedere scanner is even geschikt voor dit soort experimenten, dus begin voorzichtig.
Van scannerfoto naar fotografisch kunstwerk
Natuurlijk hoef je een scannerfoto niet direct als eindresultaat te zien. Net als bij gewone fotografie kun je de beelden achteraf verder bewerken of gebruiken als onderdeel van een groter project.
Zo kun je verschillende scans samenvoegen tot één digitaal stilleven. Denk bijvoorbeeld aan meerdere bloemen die je afzonderlijk scant en vervolgens in een beeldbewerkingsprogramma met elkaar combineert.
Ook kun je een complete fotoserie maken met hetzelfde onderwerp. Scan bijvoorbeeld een bloem iedere dag opnieuw terwijl deze langzaam verwelkt. Zo leg je de verschillende stadia van de bloem op een heel andere manier vast dan met een gewone camera.
Een andere mogelijkheid is om juist heel kleine details uit een scan te gebruiken. Door een uitsnede te maken van bijvoorbeeld een blad of een stukje stof, kun je een bijna abstract beeld creëren.
Wanneer je scanner voldoende werkelijke details vastlegt, kun je dergelijke beelden bovendien behoorlijk groot afdrukken.
Wat scanografie vooral interessant maakt, is dat je op een andere manier over je compositie moet nadenken. Je kunt namelijk niet even een stap naar links zetten of vanuit een lager standpunt fotograferen. Alles draait om de manier waarop je de voorwerpen op de glasplaat neerlegt, hoe ze elkaar overlappen en welke onderdelen contact maken met het glas.
Dat maakt het misschien juist zo leuk. Je wordt gedwongen om anders naar heel gewone onderwerpen te kijken.
Met een gewone scanner kun je dus veel meer doen dan alleen documenten digitaliseren. Door alledaagse voorwerpen op de glasplaat te leggen, kun je bijzondere beelden maken met een uitstraling die behoorlijk verschilt van gewone fotografie.
En het mooie is dat je hiervoor helemaal geen camera of ingewikkelde apparatuur nodig hebt. Dus mocht je ergens nog een oude flatbedscanner hebben staan, dan is het misschien de moeite waard om die weer eens tevoorschijn te halen.
